KIEDY SPRAWCA PRZEMOCY PRZYJMUJE ROLĘ OFIARY
Czas czytania: 12 min
Jest taki moment w rozmowie, który wielu osób doświadczających przemocy w bliskich relacjach zna bardzo dobrze. Próbujesz powiedzieć o czymś, co cię zraniło, przestraszyło albo naruszyło twoje granice. Zaczynasz spokojnie, może nawet z nadzieją, że tym razem zostaniesz usłyszana. A potem rozmowa zmienia bieg. Nie pojawia się pytanie: „Co się stało? Jak się z tym czujesz? Co mogę zrobić inaczej?”. Pojawia się za to: „A ja? Ja też cierpię. Ty mnie doprowadzasz do takiego stanu. Po tym wszystkim, co dla ciebie zrobiłem, tak mi się odwdzięczasz?”.
Po chwili już nie rozmawiacie o tym, co zrobił. Rozmawiacie o tym, jak bardzo on cierpi, jak niesprawiedliwie został potraktowany i jak bardzo ty go zawiodłaś. Może płacze. Może mówi cicho i z rozpaczą. Może też złościć się, że „nikt go nie rozumie”, że „wszyscy widzą tylko twoją wersję”. I wtedy, zamiast bronić siebie, zaczynasz go pocieszać. Przepraszasz. Wycofujesz swoje słowa. Czujesz winę, choć nie do końca wiesz, za co.
To zjawisko można potocznie nazwać „biednym ja”, playing the victim albo przyjmowaniem pozycji ofiary. Warto jednak od razu podkreślić coś ważnego: samo mówienie o własnym cierpieniu nie jest manipulacją. Człowiek może naprawdę być zraniony, zmęczony, samotny, przestraszony albo mieć trudne doświadczenia. Problem pojawia się wtedy, gdy opowieść o własnej krzywdzie służy do tego, by nie odpowiadać za własne zachowanie, unieważnić cudze doświadczenie i przenieść na drugą osobę odpowiedzialność za przemoc.
Gdy rozmowa o krzywdzie staje się rozmową o sprawcy
Wyobraź sobie, że mówisz partnerowi: „Kiedy podnosiłeś na mnie głos i nazywałeś mnie od najgorszych, bardzo się bałam. Nie chcę, żeby tak wyglądały nasze rozmowy”.
To zdanie dotyczy konkretnego zachowania. Nie ocenia całego człowieka, nie odbiera mu człowieczeństwa, nie mówi, że jest złym partnerem. Mówi: to, co się wydarzyło, było dla mnie krzywdzące i chcę, żeby się zmieniło.
W zdrowej relacji taka wypowiedź może wywołać dyskomfort. Nikt nie lubi słyszeć, że ktoś przez jego zachowanie cierpiał. Można poczuć wstyd, złość, obronę, chęć wyjaśnienia sobie. Ale dojrzała odpowiedź nie polega na tym, by natychmiast zamienić rozmowę w rozprawę o własnym cierpieniu. Polega na tym, by najpierw przyjąć informację: „Widzę, że cię to zraniło. Nie chcę, żebyś się ze mną bała. Zatrzymam się, gdy zacznę krzyczeć. Porozmawiajmy o tym, co się wydarzyło”.
W relacji przemocowej często dzieje się coś innego. Osoba krzywdząca nie odpowiada na treść wypowiedzi, tylko zmienia jej temat. Zamiast: „Czy naprawdę tak zachowałem się wobec ciebie?”, pojawia się: „Jak możesz mi to powiedzieć po wszystkim, co dla ciebie zrobiłem?”. Zamiast rozmowy o krzywdzie pojawia się rachunek ofiar: kto bardziej cierpiał, kto więcej dał, kto bardziej się poświęcił, kto jest „prawdziwą” ofiarą.
To nie jest zwykła nieporozumienie. W takiej dynamice osoba krzywdzona stopniowo uczy się, że jej potrzeby są problemem, że mówienie o granicach jest atakiem, a próba nazwania przemocy – niewdzięcznością.
DARVO: zaprzecz, zaatakuj, odwróć role
W psychologicznych opisach reakcji osób konfrontowanych z zarzutem krzywdzenia pojawia się pojęcie DARVO. To skrót od angielskich słów: Deny, Attack, Reverse Victim and Offender – zaprzeczaj, atakuj, odwróć role ofiary i sprawcy. Pojęcie wprowadziła psycholog Jennifer Freyd, opisując sposób, w jaki sprawcy mogą reagować, gdy ktoś próbuje ich rozliczyć z krzywdzącego zachowania.
Pierwszym elementem jest zaprzeczanie. Może brzmieć: „Nic takiego się nie stało”, „Wyolbrzymiasz”, „To nie była przemoc, tylko normalna kłótnia”, „Ty jak zwykle przesadzasz”. Czasem osoba nie zaprzecza dosłownie, lecz pomniejsza znaczenie tego, co się wydarzyło: „To było tylko słowo”, „Przecież nic ci nie zrobiłem”, „Każdy by się zdenerwował”.
Drugim elementem jest atak. Nie dotyczy on już konkretnego zachowania, lecz osoby, która mówi o krzywdzie. Pojawiają się pytania o jej pamięć, emocje, motywy, zdrowie psychiczne albo wiarygodność: „Jesteś przesadnie wrażliwa”, „Ty jak zawsze dramatyzujesz”, „Nikt cię nie rozumie, bo sama jesteś trudna”, „Robisz to, żeby mnie zniszczyć”. Atak może też przybrać formę groźby, wyśmiania, izolowania od bliskich albo angażowania innych osób przeciwko ofierze.
Trzecim elementem jest odwrócenie ról. Osoba, która doprowadziła do krzywdy, przedstawia siebie jako osobę skrzywdzoną. Mówi: „To ja jestem tu ofiarą”, „Ty mnie psychicznie niszczysz”, „Nikt nie widzi, jak mnie traktujesz”, „Gdybyś mnie nie prowokowała, nie musiałbym tak reagować”. W efekcie osoba, która próbowała nazwać przemoc, nagle musi się bronić przed zarzutem bycia agresorką.
DARVO nie jest diagnozą ani etykietą, którą można przykleić komuś po jednej trudnej rozmowie. To nie znaczy też, że każda osoba mówiąca o własnym cierpieniu manipuluje. Jest natomiast nazwą dla konkretnego wzorca: zaprzeczania, atakowania i zamiany ról, który może służyć uniknięciu odpowiedzialności oraz wyciszeniu osoby mówiącej o krzywdzie.
„Po tym wszystkim, co dla ciebie zrobiłem…”
Zdanie „Po tym wszystkim, co dla ciebie zrobiłem, tak mi się odwdzięczasz?” potrafi zatrzymać człowieka na długo. Brzmi jak pytanie, ale w rzeczywistości często pełni inną funkcję. Nie pyta o twoje doświadczenie. Przypomina ci o zobowiązaniu. Sugestia jest jasna: skoro dostałaś coś dobrego, nie masz prawa mówić o tym, co boli.
W relacji może pojawiać się rachunek: „Zrobiłem dla ciebie tyle, a ty…”, „Kto inny by z tobą wytrzymał?”, „Przecież dla ciebie poświęciłem…”. Takie słowa mogą odnosić się do realnych rzeczy: pieniędzy, pomocy, czasu, opieki, wysiłku. Problem nie polega na samym fakcie, że ktoś coś dał albo zrobił. Problem pojawia się wtedy, gdy dobro staje się narzędziem kontroli, a wdzięczność – karą za posiadanie własnych granic.
Można kochać kogoś i jednocześnie nie mieć prawa do jego milczenia, posłuszeństwa, rezygnacji z siebie ani zgody na krzywdzenie. Dar nie tworzy długu, który trzeba spłacić rezygnacją z własnego bezpieczeństwa. A troska nie daje prawa do decydowania, czy druga osoba może mówić o swoim bólu.
„To ty doprowadzasz mnie do takiego stanu”
To zdanie jest szczególnie bolesne, bo łączy dwa rzeczy: cudze cierpienie i twoją winę. Osoba mówi: „Jestem w takim stanie, bo ty taka jesteś”. Nie mówi: „Czuję się źle i potrzebuję pomocy”. Nie mówi też: „Zachowałem się w sposób, który cię zranił”. Przenosi całą odpowiedzialność na ciebie.
W takiej sytuacji osoba krzywdzona często zaczyna działać jak opiekunka emocji partnera. Obserwuje jego nastrój, przewiduje jego reakcje, wybiera słowa, ucisza siebie, unika tematów, które mogą go „uruchomić”. Może myśleć: „Nie mogę teraz o tym mówić, bo będzie źle”, „Nie chcę go doprowadzić do furii”, „Jak będę ostrożniejsza, może będzie spokojniej”.
To jest wyczerpujące. Nie dlatego, że taka osoba jest słaba albo „za bardzo się przejmuje”, lecz dlatego, że przez długi czas jej uwaga jest skierowana na regulowanie cudzych emocji, a nie na własne potrzeby. Zamiast pytać: „Czego ja potrzebuję? Czy czuję się przy tej osobie bezpiecznie?”, zaczyna pytać: „Co mogę zrobić, żeby on się uspokoił?”.
Warto powiedzieć wyraźnie: nie jesteś odpowiedzialna za cudze wybory, nawet jeśli ta osoba mówi, że „nie wytrzymuje” bez ciebie. Dorosły człowiek odpowiada za to, jak reaguje na trudne emocje. Złość, smutek, lęk czy poczucie odrzucenia mogą tłumaczyć, dlaczego komuś jest trudno. Nie usprawiedliwiają jednak poniżania, zastraszania, kontrolowania, grożenia ani przemocy.
„Gdybyś mnie nie prowokowała…”
„Gdybyś mnie nie prowokowała, nie musiałbym tak reagować” to zdanie, które przenosi odpowiedzialność za przemoc na osobę, która jej doświadcza. Brzmi jak wyjaśnienie, a w istocie jest przekazem: twoje zachowanie wymusiło moje. To ty jesteś przyczyną tego, co zrobiłem.
Tymczasem każdy człowiek może poczuć złość, frustrację, rozczarowanie albo poczucie niesprawiedliwości. To ludzkie. Ale między emocją a przemocą istnieje wybór. Można powiedzieć: „Jestem bardzo zły, potrzebuję przerwy”, „Nie mogę teraz o tym rozmawiać”, „Zrobię pauzę i wrócimy do rozmowy”. Można też wybrać krzyk, poniżanie, groźbę, niszczenie rzeczy, kontrolowanie albo fizyczne naruszenie granic. To już nie jest „reakcja”. To zachowanie, za które odpowiada osoba, która je podejmuje.
Fraza o prowokowaniu jest szczególnie niebezpieczna, bo może utrwalać przekonanie: „Jeśli będę wystarczająco cicha, delikatna, pomocna i przewidywalna, nie będzie przemocy”. Niestety przemoc nie wynika z niewłaściwego zachowania ofiary. Wynika z wyborów i odpowiedzialności osoby ją stosującej. Osoba krzywdzona może zmieniać swoje zachowanie w nieskończoność, a to nie uczyni jej odpowiedzialną za cudzą przemoc.
Kiedy „biedny ja” zaczyna mieszkać w twojej głowie
Jednym z najbardziej podstępnych skutków tej dynamiki jest to, że z czasem nie potrzebujesz już cudzych słów, by czuć winę. Wystarczy spojrzenie, milczenie, zmiana tonu głosu albo wiadomość: „No dobrze, jak ty chcesz”. Zaczynasz tłumaczyć się sama przed sobą.
Możesz myśleć: „Może naprawdę przesadzam”. „Może on miał ciężki dzień”. „Może gdybym powiedziała to inaczej, nie doszłoby do kłótni”. „Przecież nie jest taki cały czas”. „Kto inny by to zrozumiał?”. Te myśli nie świadczą o tym, że jesteś naiwna. Często są efektem długiego przebywania w relacji, w której twoja percepcja była podważana, a twoje emocje przedstawiano jako problem.
Może pojawić się dezorientacja. Nie jesteś już pewna, co było pierwsze: jego krzyk czy twoje zdanie. Nie pamiętasz dokładnie, kto powiedział co. Nie wiesz, czy to, co czujesz, jest uzasadnione. Zaczynasz szukać dowodów na własną winę, zamiast pytać o własne bezpieczeństwo.
To nie oznacza, że tracisz rozum. Oznacza, że przez długi czas twoja rzeczywistość była systematycznie kwestionowana. Gdy ktoś powtarza: „To nie tak było”, „Ty przesadzasz”, „Ty jesteś problemem”, „Nikt cię nie zrozumie”, w końcu można przestać ufać własnym spostrzeżeniom. W takiej sytuacji warto wracać do faktów: co konkretnie powiedziano, co się wydarzyło, jak się wtedy poczułaś, czego potrzebowałaś. Nie po to, by wygrać spór, lecz po to, by odzyskać kontakt z własnym doświadczeniem.
Cierpienie nie znosi odpowiedzialności
Bardzo ważne jest rozróżnienie, które często ginie w takich relacjach. Można cierpieć i jednocześnie krzywdzić. Można mieć trudną historię, lęki, poczucie odrzucenia, problemy z regulacją emocji, zależność, depresję albo ogromny stres. Żadna z tych rzeczy nie odbiera człowiekowi odpowiedzialności za jego zachowanie.
Można powiedzieć: „Bardzo się boję, kiedy czuję, że mnie oceniasz”. I jednocześnie nie krzyczeć, nie poniżać, nie grozić. Można powiedzieć: „Czuję się samotny i zraniony”. I jednocześnie nie zmuszać partnerki do rezygnacji z kontaktów, pracy, przyjaciół ani własnych potrzeb. Można prosić o pomoc, iść do psychoterapeuty, szukać wsparcia, uczyć się nazywać emocje bez przekazywania ich innym jako broni.
Natomiast zdanie: „Jestem w takim stanie, bo ty mnie doprowadzasz” nie jest informacją o emocjach. Jest sposobem przeniesienia winy. Zdanie: „Gdybyś nie prowokowała, nie musiałbym tak reagować” nie jest wyjaśnieniem. Jest próbą uczynienia cię odpowiedzialną za cudzą przemoc.
Prawdziwa odpowiedzialność zaczyna się od zdania: „Wiem, że to zrobiłem. Rozumiem, że to było krzywdzące. Nie będę tego powtarzał. Podejmę konkretne kroki, żeby to zmienić”. Nie od: „Przepraszam, ale ty mnie sprowokowałaś”.
Dlaczego ofiara zaczyna się tłumaczyć
Osoba doświadczająca przemocy często nie tłumaczy się dlatego, że jest winna. Tłumaczy się, bo chce przetrwać. Bo chce utrzymać relację, chronić dzieci, uniknąć eskalacji, zachować dostęp do domu, pieniędzy, rodziny albo poczucia, że „to jeszcze nie jest takie złe”.
Może też kochać tę osobę. Może pamiętać jej dobre strony, wspólne plany, chwile czułości, obietnice zmiany. Może wierzyć, że jeśli wystarczająco dobrze wytłumaczy swoje intencje, partner w końcu zrozumie, że nie chciała go skrzywdzić. To bardzo ludzkie. I bardzo wyczerpujące.
Warto jednak pamiętać, że w relacji przemocowej tłumaczenie się często nie kończy sporu, lecz daje sprawcy kolejny materiał do ataku. Możesz powiedzieć: „Nie chciałam cię urazić”, a usłyszeć: „Widzisz, przyznajesz, że jesteś winna”. Możesz powiedzieć: „Przepraszam, że cię zdenerwowałam”, a usłyszeć: „No właśnie, zawsze to robisz”. Możesz próbować wyjaśniać, a rozmowa znów zamienia się w dowodzenie, że to ty jesteś problemem.
Dlatego czasem najzdrowszą odpowiedzią nie jest kolejne wyjaśnienie, lecz granica: „Nie zgadzam się z tym, jak opisujesz naszą sytuację. Nie będę rozmawiać, gdy jestem krzywdzona, wyśmiewana albo grozisz mi. Wrócimy do rozmowy, gdy będzie można mówić spokojnie i z szacunkiem.”
To nie jest karanie partnera ani „zabieranie mu prawa do emocji”. To ochrona twojej rzeczywistości i twojego bezpieczeństwa.
Co możesz zrobić dla siebie
Nie musisz od razu rozstrzygać, czy to, co przeżywasz, nazywa się przemocą. Możesz zacząć od prostszego pytania: „Czy po rozmowach z tą osobą czuję się bardziej sobą, spokojniejsza i pewniejsza siebie – czy coraz bardziej zagubiona, winna i mała?”.
Możesz prowadzić krótkie notatki. Nie po to, by budować sprawę przeciwko komuś, lecz po to, by nie gubić własnej pamięci. Zapisz datę, co się wydarzyło, co zostało powiedziane, co poczułaś, jak zareagowało twoje ciało. Zapisz też momenty, w których ktoś powiedział: „To nie tak było”, „Przesadzasz”, „To ty jesteś problemem”. Z czasem takie zapiski mogą pomóc zobaczyć powtarzalność, a nie tylko pojedyncze „trudne dni”.
Warto też rozmawiać z kimś poza relacją: z zaufaną przyjaciółką, członkiem rodziny, psycholożką, psychoterapeutą, prawniczką albo organizacją wspierającą osoby doświadczające przemocy. Nie musisz od razu opowiadać całej historii. Możesz zacząć od jednego zdania: „Czuję, że w mojej relacji dzieje się coś, co mnie rani, i nie jestem pewna, czy mam prawo o tym mówić.”
Jeśli czujesz zagrożenie, jeśli pojawiają się groźby, kontrolowanie, niszczenie rzeczy, fizyczna przemoc albo uczucie, że nie możesz bezpiecznie zostać w domu, nie zostawaj z tym sama. W Polsce pomoc można uzyskać, dzwoniąc pod Ogólnopolski Telefon dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”: 800 120 002. W nagłych sytuacjach zagrożenia życia lub zdrowia dzwoń pod 112.
Nie musisz udowadniać, że cierpisz
Jednym z najtrudniejszych doświadczeń osób w relacji przemocowej jest poczucie, że trzeba nieustannie udowadniać swoją krzywdę. Że trzeba mieć dowody, świadków, idealną pamięć, odpowiednie emocje i „właściwy” sposób mówienia. Że dopóki nie udowodnisz, że cierpisz, twoje doświadczenie nie liczy się w pełni.
Tymczasem twoje cierpienie nie wymaga zgody sprawcy. Nie musi być potwierdzone przez osobę, która je spowodowała. Nie musisz czekać, aż on przyzna, że zachował się źle, żeby móc nazwać to, co czujesz. Nie musisz też udowadniać, że jesteś „dostatecznie” krzywdzona, by zasłużyć na wsparcie.
Możesz powiedzieć: „To mnie rani”. Możesz powiedzieć: „Nie chcę takiej relacji”. Możesz powiedzieć: „Nie zgadzam się z tym, że jestem odpowiedzialna za twoją przemoc”. Możesz też nie mieć gotowych słów i po prostu potrzebować bezpiecznego miejsca, w którym ktoś cię wysłucha.
„Biedny ja” może być bardzo przekonującą opowieścią. Może brzmieć jak ból, miłość, rozpacz albo prośba o zrozumienie. Ale gdy za każdym razem, gdy próbujesz nazwać swoją krzywdę, rozmowa kończy się twoim poczuciem winy, warto zatrzymać się i zapytać: kto w tej rozmowie ma prawo do troski – i dlaczego troska zawsze trafia w jedną stronę?
Nie jesteś odpowiedzialna za cudze wybory. Nie jesteś winna temu, że ktoś nie potrafi słuchać bez zmieniania się w ofiarę. I nie musisz poświęcać swojej rzeczywistości, by utrzymać spokój w relacji, która odbiera ci spokój.







