NIE WSZYSTKO CO TRUDNE NAS WZMACNIA

Czas czytania: 11 min

„Co cię nie zabije, to cię wzmocni.” Zdanie Nietzschego powtarzane jest tak często, że przestało brzmieć jak filozofia, a zaczęło jak przepis. Przychodzi coś trudnego – choroba, strata, zdrada, wypadek, wypalenie – i otoczenie, czasem my sami, czeka na moment, w którym wstaniemy mocniejsi, mądrzejsi, bardziej wdzięczni za życie. A jeśli tego momentu nie ma? Jeśli mijają tygodnie, miesiące, a ty wciąż funkcjonujesz – wstajesz, gotujesz, odbierasz dzieci ze szkoły, odpowiadasz „dobrze” na pytanie, jak się masz – ale coś w tobie się zmieniło i nie wiesz dokładnie co?

Być może znasz z własnego otoczenia albo z siebie myśl typu: „Wszyscy myślą, że już sobie poradziłam, bo nikomu nie narzekam”. Albo: „Powinnam być silniejsza, a ja boję się rzeczy, których kiedyś się nie bałam”. To nie jest brak wdzięczności ani słabość charakteru. To jeden z najczęstszych i najrzadziej nazywanych skutków trudnych doświadczeń: zmiana, która dzieje się po cichu, bez twojej decyzji, i którą łatwo przeoczyć, dopóki nie odsuniesz się od niej o kilka kroków.

Warto powiedzieć to wprost: nie każde trudne doświadczenie nas wzmacnia. Czasem zmienia nas w sposób, który zubaża. Samo nazwanie tej możliwości bywa pierwszym krokiem do odzyskania wpływu na własne życie.

Co to jest wzrost potraumatyczny

Zacznijmy od dobrej wiadomości, bo ona też jest prawdziwa. Psychologowie od dawna zauważają, że po bardzo trudnych doświadczeniach część ludzi opisuje w sobie coś, czego wcześniej nie było. Ten fenomen nazywa się wzrostem potraumatycznym (ang. posttraumatic growth, PTG). Nie chodzi o to, że trudne doświadczenie było „dobre”. Chodzi o to, co w człowieku, jego relacjach i patrzeniu na świat zmienia się w konfrontacji z tym, co go spotkało.

Ten wzrost może wyglądać różnie. Niektórzy mówią, że relacje z bliskimi stały się głębsze i szczersze, oraz że po raz pierwszy od lat powiedzieli komuś „boję się” albo „potrzebuję cię”. Inni opisują zmianę hierarchii wartości: mniejsze ambicje zawodowe przestają ciążyć, a niedzielna kawa z siostrą zaczyna być czymś najważniejszym w tygodniu. Jeszcze inni odkrywają, że potrafią przetrwać coś, co jeszcze rok wcześniej wydawało się nie do przetrwania. Bywa tak, że ktoś, kto patrzył w śmierć albo na poważną diagnozę, zaczyna inaczej smakować zwykłe dni. Nie śmierci boi się mniej – życie ceni bardziej.

To wszystko jest realne i zasługuje na uznanie. Problem zaczyna się wtedy, gdy wzrost potraumatyczny staje się jedyną dopuszczalną wersją tej historii. Ludzie uwielbią narracje o feniksie z popiołów. Dają one nadzieję, ale istnieje też druga strona medalu: jeśli nie wyrastasz z popiołów, zostaje ci tylko popiół. I poczucie, że to twoja wina.

Dlatego ważna jest jedna rzecz, o której mówi się rzadko: wzrost potraumatyczny to coś, co człowiek sam u siebie deklaruje i ocenia. Poczucie, że „stałam się silniejsza”, nie jest tym samym co obiektywna poprawa samopoczucia, relacji czy zdrowia – i nie zawsze idzie z nimi w parze. Ktoś może z dumą opowiadać o swojej przemianie i jednocześnie wciąż źle spać, panicznie bać się rezultatów badań albo unikać ludzi. Wzrost nie jest świadectwem na to, że wszystko już jest w porządku. Nie jest też obowiązkiem, który trzeba spełnić, żeby mieć prawo czuć się lepiej.

Druga strona zmiany

Istnieje coś, co w psychologii nazywa się deprecjacją potraumatyczną (ang. posttraumatic depreciation, PTD). Słowo brzmi technicznie, ale opisuje coś prostego: negatywne zmiany w sobie, które człowiek dostrzega po trudnym doświadczeniu. I choć mówi się o tym znacznie rzadziej niż o wzroście, dla wielu osób to właśnie ta strona jest bliższa prawdzie.

Może to być utrata zaufania – do ludzi, do świata, do własnego osądu. Ktoś, kto przeszedł przez przemoc w związku, może miesiącami analizować każdy gest nowej osoby, nie dlatego że chce, ale dlatego że nauczył się, że zaufanie kiedyś kosztowało. Może to być poczucie, że „nie jestem już tą samą osobą” – że jest się bardziej zmęczonym, mniej spontanicznym, że śmiech przychodzi trudniej i trwa krócej. Bywa, że dotyczy też ciała: sen, po którym nie czujesz się wypoczęta, żołądek, który reaguje na napięcie, ciągłe napięcie mięśni karku i szczęki. Wszystko to bywa odbierane jako dowód, że „coś ze mną jest nie tak”, choć najczęściej jest to ślad tego, co przeżyłaś.

I tutaj jedna mała uwaga, żeby nie pomylić pojęć: deprecjacja potraumatyczna to nie to samo, co PTSD, czyli zaburzenie po stresie traumatycznym. PTSD to konkretna jednostka kliniczna z nawracającymi wspomnieniami, nadmierną czujnością i unikaniem, która wymaga diagnozy i leczenia. Deprecjacja nie jest diagnozą – opisuje dostrzegane negatywne zmiany po trudnym doświadczeniu, w relacjach, poczuciu własnych możliwości czy sposobie patrzenia na życie. Mogą być subtelne, ale bywają też bardzo dotkliwe. PTD i PTSD to nie to samo, choć mogą występować u jednej osoby. Nie każda stresująca sytuacja jest traumą. Życie bywa po prostu trudne, a trudne życie też zostawia ślady, choć nikt nie nazwałby ich traumatycznymi.

Najważniejsze jest jednak to, co często nam umyka. Te dwie historie – wzrostu i deprecjacji – nie wykluczają się. W jednym człowieku mogą istnieć równocześnie. Możesz czuć wdzięczność za życie, które masz po poważnej chorobie, i jednocześnie zauważać, że od tamtej diagnozy nie umiesz już cieszyć się beztrosko np. żadnymi wynikami badań. Możesz być cierpliwszym rodzicem po stracie i mieć w sobie więcej lęku niż przed. Pytanie „czy coś mnie wzmocniło, czy osłabiło?” często nie daje jednej odpowiedzi. Ważniejsze jest co innego, a mianowicie: co konkretnie się we mnie zmieniło i czy ta zmiana mi służy?

Warto też wiedzieć, że kierunek tej zmiany nie zależy wyłącznie od twojego zachowania. Znaczenie ma to, co cię spotkało i jak długo trwało; jakie wcześniejsze obciążenia były już obecne w twoim życiu; jakie masz wsparcie i w jakich żyjesz warunkach. To nie jest egzamin, który można oblać. Ale jest w tym wszystkim jedna część, na którą masz realny wpływ, i dotyczy ona tego, jak traktujesz własne emocje.

Co myślisz o własnych emocjach – i dlaczego to ma znaczenie

Każdy z nas nosi w sobie jakieś przekonania o emocjach. Często powstały dawno temu, czasem jeszcze w dzieciństwie, i działają automatycznie – jak okulary, o których zapominamy, że je mamy. Typowe przekonania brzmią tak: „smutek to słabość”, „złość niszczy relacje”, „jeśli zacznę płakać, nie przestanę”, „emocje trzeba trzymać na wodzy”, „strach oznacza, że jestem słaba”. Znasz któreś z tych zdań? Może pochodzi od rodziców, ze szkoły, z miejsca pracy, z kultury, w której wzrastałaś.

Co robią takie przekonania? Nie znikają, kiedy przychodzi coś trudnego – przeciwnie, wtedy właśnie zaczynają pracować na najwyższych obrotach. Osoba, która wierzy, że emocje trzeba kontrolować, będzie z czasem coraz sprawniej udawać spokój, coraz lepiej „trzymać fason”, coraz dalej chować to, co czuje. Z zewnątrz wygląda to jak radzenie sobie. Z wewnątrz – jak coraz większy dystans do własnego wnętrza.

Tutaj kryje się coś, co bywa zaskoczeniem. To nie sam ból decyduje o tym, czy trudne doświadczenie zmieni cię na plus czy na minus. Ogromną rolę odgrywa to, co sądzisz o emocjach, które ten ból w tobie wywołuje. Jeżeli traktujesz emocje jak wroga, którego trzeba pokonać albo zignorować, twoje sposoby radzenia sobie z nimi będą miały charakter wojenny – tłumienie, unikanie, zagłuszanie. Jeżeli traktujesz je jak informacje, które można odebrać, przeżyć i wykorzystać, twoje strategie będą inne. Przekonania o emocjach wpływają na to, czy szukasz wsparcia i próbujesz zrozumieć własną reakcję, czy przede wszystkim starasz się jej uniknąć.  I właśnie to bywa jednym z elementów decydujących o tym, jak odnajdziesz się po trudnym czasie.

To nie znaczy, że trzeba „uwolnić emocje” i pozwolić im sobą rządzić. Trzeba rozróżnić te dwie rzeczy, które często mieszają się w jedno: przekonanie, że emocje można regulować, i nakaz, żeby zawsze je kontrolować. To pierwsze jest prawdziwe i pomocne. Naprawdę możesz wpływać na to, co i jak przeżywasz. To drugie jest pułapką, bo nie da się bez szwanku wyłączać tego, co czujesz. Emocje, których nie dopuszczasz do głosu, nie znikają, a z czasem coraz trudniej je rozpoznać, nazwać i wykorzystać.

Jak obchodzisz się z tym, co czujesz

Skoro przekonania ustalają kierunek, to strategie regulacji emocji są pojazdem, którym jedziesz. I tu również łatwo o czarno-białe myślenie, którego warto unikać.

Nieokazywanie emocji samo w sobie nie jest problemem. Nie jest też tym samym, co ich nieprzeżywanie. Czasem pozwala dokończyć ważną rozmowę, doprowadzić dziecko do szkoły, załatwić formalności po stracie, a do własnych uczuć wrócić później, w bezpieczniejszych warunkach. To potrafi być rozsądne i wystarczające. Trudność pojawia się wtedy, gdy nie masz już innych sposobów reagowania – gdy każde „trzymam się” jest automatyczne, gdy za każdym razem rezygnujesz z rozmowy, którą byś chciała przeprowadzić, gdy „jestem okej” staje się jedynym zdaniem, jakie o sobie mówisz.

Podobnie unikanie. Nie podejmujesz trudnych rozmów, nie otwierasz dokumentów, nie chodzisz tam, gdzie coś się wydarzyło, scrollujesz wieczorem, żeby nie zostać sam na sam z myślami. Każdy z nas to robi i każdemu to na krótką metę przynosi ulgę. Problem w tym, że ulga jest pożyczką na bardzo wysoki procent: tego, czego unikamy, nie przetwarzamy, a nieprzetworzone doświadczenie ma swoje własne sposoby, żeby się o sobie przypominać – przez sen, przez ciało, przez lęk przed rzeczami, które logicznie nie powinny być straszne.

A co działa inaczej? Po pierwsze, nazwanie. Samo powiedzenie sobie „czuję złość i wstyd” – albo powiedzenie tego jednej bezpiecznej osobie – zamienia chaotyczną masę w coś, co ma kształt, a co ma kształt, można unieść. Krótko mówiąc: Kiedy nazywamy problem – problem znika. Po drugie, dopuszczenie. Nie oznacza to, że musisz natychmiast przeżyć wszystko naraz – możesz zacząć od zauważenia napięcia, nazwania uczucia albo krótkiej rozmowy, a jeśli kontakt z przeżyciami stanie się przytłaczający, zrobić przerwę i poszukać wsparcia. Po trzecie, zmiana spojrzenia – na przykład: „to, że mnie to bolało, nie znaczy, że jestem słaba; to znaczy, że to było dla mnie ważne”. Po czwarte, wsparcie. Bliscy, grupa, psychoterapeuta – miejsca, w których nie trzeba udawać.

Zauważ, że żadna z tych strategii nie jest świętością, a żadna z „złych” nie jest grzechem. Nie chodzi o to, żeby zawsze czuć i zawsze mówić. Chodzi o elastyczność – o możliwość wyboru narzędzia zależnie od sytuacji, zamiast jednej sztywnej odpowiedzi na wszystko.

Stres a zdrowie ciała

Istnieje coś, czego często brakuje w rozmowach o „przetrwaniu trudnych czasów”. To, jak obchodzisz się z emocjami, bywa związane nie tylko z samopoczuciem, ale i z ciałem. Osoby, które przez długi czas żyją w trybie tłumienia i unikania, częściej zgłaszają bóle głowy, problemy żołądkowo-jelitowe, infekcje dróg oddechowych i zaburzenia snu. Nic więc dziwnego, że po miesiącach „trzymania się” wiele osób mówi: „psychicznie już jakoś to zniosłam, ale ciało się sypie”. Takie dolegliwości często współwystępują z przewlekłym napięciem – sen płytszy, trawienie gorsze, regeneracja wolniejsza.

Dwa ważne zastrzeżenia. Po pierwsze, takie objawy mają wiele możliwych przyczyn i nie są dowodem, że „źle przeżywasz emocje”. Po drugie, jeśli sen, bóle głowy czy dolegliwości trawienne utrzymują się tygodniami albo się nasilają, pierwszym krokiem jest lekarz, nie analiza własnej psychiki. Zadbaj o ciało dosłownie – to również jest forma dbania o siebie po trudnym czasie.

Jest także dobra wiadomość. Negatywne zmiany po trudnym doświadczeniu – utrata zaufania, wycofanie, poczucie obcości wobec siebie – częściej współwystępują z objawami depresji, lęku i przewlekłego stresu u osób, które trzymają emocje na dystans. A ci, którzy potrafią je nazywać, dopuszczać i o nich rozmawiać, rzadziej zgłaszają objawy depresyjne i lękowe, i częściej czują się dobrze także fizycznie. Zmiana relacji z własnymi emocjami – z wrogości na ciekawość, z „muszę to opanować” na „co ta emocja mi mówi?” – to nie gwarancja poprawy zdrowia, ale realny element tej drogi.

Od czego zacząć

Nie musisz wyciągać z cierpienia morału. Nie musisz być wdzięczna za to, co cię spotkało, ani udowadniać nikomu – przede wszystkim sobie – że „przynajmniej coś z tego wyniosłam”. Wzrost, jeśli przychodzi, nie jest nagrodą za dobrze przeżyte cierpienie. Niektóre rzeczy po prostu się zdarzają i nic z nich nie wynika poza tym, że było ciężko. To również jest dopuszczalna wersja twojej historii.

Jeśli chcesz przyjrzeć się, co naprawdę zmieniło się w tobie po trudnym czasie, zacznij od małego, konkretnego zestawu pytań. Czego unikam, odkąd to się stało? O czym nie rozmawiam z nikim? W jakich sytuacjach mówię „jestem okej”, choć tak się nie czuję? Której emocji najbardziej się boję – i skąd wzięło się przekonanie, że ta emocja jest powodem do wstydu? To nie są pytania retoryczne. Każde uczciwie zadane pytanie wyciąga kawałek przekonania z cienia na światło, a przekonanie, które widzisz na jawie, przestaje tobą rządzić bez pytania.

I jedno zdanie na koniec, które chciałabym, żebyś z tego tekstu wyniosła: to, że po trudnym doświadczeniu jesteś inna, nie znaczy, że jesteś gorsza – a to, co się w tobie zmieniło, nadal możesz zmieniać. Kierunek nie jest przesądzony. Czasem wystarczy zacząć od jednej prawdziwej odpowiedzi na pytanie „jak się masz?” powiedzianej choćby sobie.

Jeśli zauważasz, że od trudnego doświadczenia minęło sporo czasu, a sen, ciało, bliskie relacje albo poczucie bezpieczeństwa wciąż noszą jego ślady, warto porozmawiać ze specjalistą. To nie jest oznaka porażki. To po prostu rozsądny krok osoby, która bierze swoje życie na poważnie.

Tekst ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje diagnozy ani psychoterapii.