SAMOTNOŚĆ WE DWOJE – SAMOTNOŚĆ, KTÓREJ NIE WIDAĆ

Czas czytania: 12 min

Wieczór, kuchnia, dwadzieścia lat wspólnego mieszkania. On siedzi z telefonem, ona jeszcze przegląda ubrania na jutro do prania. Mijają się przy zlewie, wymieniają trzy zdania o rachunkach i zakupach na weekend. Nikt na nikogo nie krzyczy, nikt nie odchodzi. I właśnie w tym domu, w tym cichym, uporządkowanym domu, ktoś może przeżywać jedną z najgłębszych samotności, jakie znam.

To jest samotność, której nie widać. Nie ma jej na zdjęciach z wakacji, nikt nie pomyśli o niej, widząc parę na rodzinnej imprezie czy kobietę otoczoną znajomymi. Bo samotność nie jest brakiem ludzi wokół. Jest brakiem poczucia, że ktoś cię zna tak naprawdę, że ktoś wie, co się w tobie dzieje, że możesz coś powiedzieć i nie musisz tego potem samodzielnie nosić.

W gabinecie często słyszy się tę historię tak często, że potrafiłabym ją opowiedzieć bez słuchania. Ktoś przychodzi i mówi: „Nie rozumiem, co się ze mną dzieje. Mam rodzinę, mam znajomych, ludzie mnie lubią. Tylko czuję się, jakbym była niewidzialna”. I wtedy zwykle zaczynamy rozplątywać coś, co przez lata nie miało nazwy.

Samotność ma dwa oblicza

Kiedy ludzie myślą o samotności, widzą zwykle starszą osobę, która mieszka sama i do której nikt nie zagląda. To prawda, ale to tylko połowa prawdy. W praktyce odróżniam dwie różne rzeczy, które potocznie nazywamy jednym słowem.

Pierwsza to samotność społeczna. Dotyczy braku sieci kontaktów: nie masz z kim umówić się na kawę, nie masz obok siebie ludzi, z którymi dzielisz codzienność, pasje, sprawy. Znajdziesz ją u kobiety, która przeprowadziła się za mężem do obcego miasta i zostawiła wszystko, co znała. U młodej mamy, która cały dzień mówi wyłącznie do dziecka. U mężczyzny, który po emeryturze stracił kolegów z pracy i odkrył, że poza nią nie zbudował żadnych relacji.

Druga to samotność emocjonalna. Tu liczba ludzi wokół ciebie nie ma żadnego znaczenia, bo brakuje czegoś innego: jednej konkretnej osoby, przy której nie musisz grać, sięgać po maskę, ważyć słów. Osoby, której możesz powiedzieć „mam dziś trudny dzień” i usłyszeć coś, co sprawia, że ten dzień staje się lżejszy. Możesz mieć kalendarz pełen spotkań, czat aktywny non stop, pełną książkę kontaktów znajomych i wracać do domu z poczuciem, że nikt cię naprawdę nie zna.

Rozróżnienie wydaje się subtelne, ale ma praktyczne znaczenie, o którym opowiem dalej. Od tego, który rodzaj samotności ci doskwiera, zależy zupełnie co innego, co pomoże. Samotności społecznej nie wyleczysz jedną głęboką rozmową, a samotności emocjonalnej nie wyleczysz dodatkowym towarzystwem. Możesz iść na dziesięć imprez i wrócić bardziej samotna niż przed wyjściem jeśli tym, czego ci brakowało, było poczucie, że ktoś cię widzi.

„Wszyscy mnie znają, a nikt mnie nie rozumie”

Samotność emocjonalna ma swój charakterystyczny smak. To nie jest smutek z braku ludzi. To smutek z braku bycia rozumianym.

Poznasz ten mechanizm w osobie, która w każdej grupie jest sercem towarzystwa. Dowcipna, pomocna, pierwsza, która dzwoni, gdy komuś coś się przydarzy. Wszyscy ją lubią. A ona po każdym spotkaniu wraca do domu i czuje dziwną pustkę, której nie umie nazwać, więc szybko znajduje sobie kolejną rzecz do zorganizowania.

Co się tu dzieje? Otóż ta osoba – często bardzo spostrzegawcza wobec innych – przyzwyczaiła się do tego, że jej rola polega na byciu dostępną. Słucha, pomaga, pociesza. Ale samą siebie traktuje jak obiekt, który nie wymaga uwagi. Nie mówi, że ma ciężko, bo „inni mają gorzej”. Nie skarży się, bo „nie chce zawracać głowy”. Po latach takiego funkcjonowania dzieje się coś podstępnego: coraz mniej osób w ogóle pyta, jak ona się ma. Ludzie przykleili do niej rolę, która zawsze działa.

I tak powstaje najbardziej paradoksalna forma samotności, jaką znam: można być osobą, do której wszyscy dzwonią, i jednocześnie nie mieć nikogo, do którego można zadzwonić.

Ten brak poczucia bycia rozumianym bywa też efektem tego, że przez lata nie mówiłyśmy prawdy o sobie. Za każdym razem, gdy odpowiadasz „wszystko w porządku”, chociaż nie jest, uczysz otoczenie, że twoje „wszystko w porządku” to jedyna dostępna wersja ciebie. Po jakimś czasie i ty sama możesz poczuć się wobec siebie trochę obco, bo ta kobieta, która się śmieje na każdym spotkaniu, nie ma już wiele wspólnego z tym, co czujesz w środku.

Samotność w dwudziestoletnim związku

Teraz ta kuchnia, o której pisałam na początku.

Para, która jest razem od dwudziestu lat, zwykle nie przestała się kochać w wyniku jakiegoś dramatu. Najczęściej wydarzyło się coś znacznie bardziej zwyczajnego: przestali ze sobą rozmawiać o sobie. Rozmowy zdominowała logistyka. Kto odbierze dzieci. Czy zapłacono rachunki. Co kupić na obiad. Te rozmowy są potrzebne – ale jeśli przez lata są to jedyne rozmowy, dwoje ludzi może mieszkać pod jednym dachem i stopniowo przestać wiedzieć o sobie czegokolwiek istotnego.

Mówi się czasem „znam go na pamięć”. Ale znamy często coś, co przypomina kartotekę: jego rozkład dnia, jego ulubione danie, jego sposób na złość. Nie znamy natomiast tego, czego on się teraz boi. Czego mu brakuje. O czym marzy, ale nie mówi. Tego rodzaju znajomość wymaga rozmów, których w wielu związkach od lat nie ma – nie z niechęci, tylko dlatego, że zawsze było coś pilniejszego.

I wtedy kobieta mówi w gabinecie zdanie, które brzmi jak zdrada wobec własnego związku: „Czuję się bardziej samotna, niż czułam się, będąc singielką”. Bo kiedy była sama, przynajmniej miała nadzieję, że ktoś kiedyś będzie ją znał. Teraz mieszka z człowiekiem, który teoretycznie powinien ją znać najlepiej na świecie – a ona nie rozmawia z nim tak naprawdę od lat.

Jeśli to czytasz i myślisz o własnym związku, chcę cię o czymś zapewnić. To, co opisuję, nie jest dowodem, że związek się skończył. W długich relacjach dystans narasta raczej jak osad – powoli, niezauważalnie, warstwa po warstwie. Związki przestają być karmione, a potem ludzie myślą, że przestały istnieć. Wiele par przechodzi przez takie okresy i wychodzi z nich, ale nie na zasadzie przeczekiwania. Przekonanie, że „przejdzie samo”, w tej sytuacji działa jak czekanie, aż zepsuty samochód sam odpali.

Kiedy relacja staje się listą obowiązków

Samotność nie dotyczy tylko par. Często widzę ją w relacjach rodzinnych i to w tych, które z zewnątrz wyglądają wręcz wzorowo.

Jest dorosła córka, która dzwoni do mamy codziennie. Rozmowy są krótkie i rzeczowe: leki, wyniki, załatwienie sprawy w urzędzie. Córka wykonuje wszystko perfekcyjnie i czuje się przy tym coraz bardziej pusta. Bo ta relacja stała się listą zadań. Zadania są wykonywane, kochanie schodzi na dalszy plan. Zapytana, kiedy ostatnio powiedziała mamie coś o sobie – nie o chorobie, nie o rodzinie, ale o sobie – zwykle nie pamięta.

Jest syn, który przez lata grał rolę „tego solidnego”. Ten, na którym zawsze można polegać, który nie sprawia problemów, który w rodzinie pełnił funkcję doradcy, kojącego, ratownika. Ta rola bywa wręcz powodem do dumy. Tyle że człowiek, który całe życie był dla innych, często nie ma pojęcia, jak być dla siebie. Jego bliscy wiedzą, że zawsze zadziała. Przestają pytać, czy on sam czegoś potrzebuje. On zresztą sam nie umiałby odpowiedzieć. Usłyszane w dzieciństwie „nie marudź”, „ogarnij się”, „radź sobie sam” zostawiły ślad w postaci przekonania, że potrzeby to coś wstydliwego.

Są też przyjaźnie utrzymywane z przyzwyczajenia. Spotkania, na które chodzisz, bo „tak było zawsze”. Rozmowy, które toczą się utartymi torami: dzieci, praca, wakacje. Niby się widujecie, niby rozmawiacie ale nie czujesz się po tych spotkaniach bliżej nikogo. Zauważ, że to nie wina tych ludzi. To efekt tego, że w tej relacji od dawna nie padło żadne nowe zdanie. Żadne „boję się”, żadne „nie wiem, co robię z życiem”, żadne „mam ci to do powiedzenia”.

Dlaczego nie mówimy, czego potrzebujemy

Ten wątek przewija się przez wszystko, o czym dotąd pisałam, więc poświęcę mu osobny fragment, bo to on jest zwykle sednem sprawy. Ludzie cierpiący w samotności emocjonalnej mają jedną wspólną rzecz: prawie nigdy nie mówią drugiej stronie, czego im brakuje. Dlaczego? Powodów jest wiele i żaden nie jest głupi.

Czasem to wstyd: przyznać, że brakuje mi rozmowy z własnym mężem, znaczy przyznać, że moje życie wygląda inaczej, niż pokazuję.

Czasem to strach przed reakcją: jeśli powiem „czuję się samotna”, usłyszę „a co ja takiego robię, przecież wszystko dla ciebie robię” – i wtedy mój wyraz smutku zamieni się w czyjś zarzut.

Czasem to stara nauka z dzieciństwa: w moim domu nie mówiło się o potrzebach, więc teraz nie umiem.

Czasem po prostu brak słów: czuję, że coś jest nie tak, ale to „coś” nie ma nazwy, więc nie wiem, jak zacząć zdanie.

I tu dochodzimy do rzeczy, którą powtarzam chyba najczęściej: twoja samotność może trwać latami nie dlatego, że nikt cię nie kocha, ale dlatego, że nikt nie ma pojęcia, że ci czegoś brakuje. Ludzie nie czytają w myślach. Mąż, który po pracy milknie przed telewizorem, może być przekonany, że żona ma wszystko, czego potrzebuje, bo ona mu nigdy nie powiedziała, że najbardziej tęskni za rozmową z nim. Przyjaciele mogą myśleć, że wszystko u ciebie gra bo widzą cię na wszystkich spotkaniach, uśmiechniętą i sprawną.

Zauważ też, że nieumiejętność mówienia o własnych potrzebach bywa zaraźliwa w relacji. Jeśli przez lata milczysz, a druga strona przez lata milczy, powstaje między wami mur, który z czasem wygląda jak normalność. Nikt nie pamięta, kto pierwszy przestał mówić. Wiadomo tylko, że rozmów o sobie już się nie prowadzi. Mury nie powstają z jednej wielkiej kłótni. Powstają z tysiąca rozmów, których nie było.

Samotność tych, którzy opiekują się innymi

Jest jeszcze jedna grupa, o której chcę napisać osobno, bo jej samotność jest chyba najmniej widoczna ze wszystkich.

Opiekunowie. Kobieta, która od trzech lat opiekuje się schorowaną matką. Mężczyzna, którego żona choruje na coś, co stopniowo zabiera mu tę kobietę, którą znał. Rodzic dziecka z niepełnosprawnością. Dorosłe dziecko sparaliżowanego ojca.

Ta osoba ma pełny dom. Całe dnie spędza z drugim człowiekiem, często w fizycznej bliskości, w dotyku, w trosce. I właśnie dlatego nie przychodzi jej do głowy myśl, że może być samotna. Przecież jest ktoś obok. Przecież jest potrzebna. Przecież to nie ona jest chora.

Tymczasem samotność opiekuna ma swoją szczególną naturę. Po pierwsze, świat się zwęża. Przyjaciele przestają dzwonić – najpierw z nieuwagi, potem z poczucia, że „nie chcemy przeszkadzać, skoro jest tak trudno”. Po drugie, w jedynym kontakcie, który zostaje – z osobą chorą – rozmowy dotyczą wyłącznie choroby, leków, wyników, dzień dobry, jak spałaś. Ta kobieta, która została wyłącznie opiekunką, nie ma już przestrzeni, w której byłaby sobą: osobą, która kiedyś śmiała się z głupot, miała zdania na tematy niezwiązane z lekami, marzyła o czymś. Po trzecie, i to jest chyba najbardziej okrutne – opiekunowie często czują wstyd z powodu własnego zmęczenia i smutku. Myślą: „Nie ja jestem chora, nie mam prawa narzekać”. I noszą swoją samotność w środku, nie mając do kogo się zwrócić, bo przecież „wszystko jest w porządku”.

Do tego dochodzi rzecz, którą opiekunowie mówią rzadko, ale czują często: smutek po tej osobie, która wciąż żyje. Żal po relacji, jaka była, zanim choroba ją zmieniła. Żal, którego nie wolno chyba odczuwać, skoro ta osoba jeszcze jest. A jednak jest – i jest normalny, i jest samotny jak mało kto.

Co z tym można zrobić

Zacznę od tego, czego nie robić. Nie pomaga dodawanie ludzi do życia tym, którzy cierpią na samotność emocjonalną. To najczęstszy błąd: czuję się samotna, więc umawiam się na kolejne spotkania, wchodzę do kolejnych grup, umawiam na więcej kaw. A potem czuję się gorzej, bo w środku wieczoru w towarzystwie samotność staje się jeszcze bardziej namacalna – widać wtedy wyraźnie, że problem nie leży w liczbie ludzi.

To, co pomaga, zaczyna się od nazwania. Zadaj sobie pytanie – najlepiej na głos albo na kartce, bo w głowie się to rozmywa: czego mi konkretnie brakuje? Czy brakuje mi ludzi wokół, kontaktu, wyjścia z domu? A może mam ludzi, ale brakuje mi jednej osoby, przy której nie muszę nic z siebie udawać? To jest moment, w którym rozróżnienie, o którym pisałam na początku, przestaje być teorią i staje się konkretem. Bo odpowiedź wskazuje kierunek. Samotność społeczna karmi się obecnością, samotność emocjonalna – prawdą.

Druga rzecz: powiedzieć jednej osobie jedną prawdziwą rzecz. Nie wszystko, nie od razu, nie na wielkim spotkaniu. Jedną rzecz. „Jest mi ostatnio ciężko i chcę, żebyś to wiedziała”. „Tęsknię za rozmowami z tobą, kiedyś rozmawialiśmy o wszystkim”. Zauważ, jak wygląda zdanie-wywiad: „tęsknię za nami” zamiast „nigdy ze mną nie rozmawiasz”. Pierwsze otwiera. Drugie stawia mur, bo brzmi jak zarzut, a ludzie pod zarzutem się bronią, zamiast słuchać.

Trzecia: w związku zacząć od małego, konkretnego kroku, nie od wielkiej rozmowy o wszystkim. Ludzie, którzy przez lata nie rozmawiali o sobie, nie zaczną nagle w sobotę wieczorem. Zamiast tego: piętnaście minut wieczorem, bez telefonów, bez telewizora. Pytanie „co ci dziś dla ciebie było trudne, a co dobre?”. Na początku będzie niezręcznie, to normalne – mięśnie, które długo nie pracowały, zawsze bolą przy powrocie do ćwiczeń.

Czwarta: jeśli to za mało, rozważ rozmowę ze specjalistą. Nie dlatego, że z twoją relacją jest coś „nie tak”, tylko dlatego, że mury, które budowano latami, trudno rozbierać we dwoje. Czasem potrzebny jest ktoś, kto pokaże, od którego kamienia zacząć. Terapia par nie jest ostatecznością dla związków skazanych na klęskę. Częściej jest odwagą tych, którym zależy.

I piąta, skierowana do opiekunów: waszą samotność trzeba nazwać wprost. Nie „poradzę sobie”, nie „jakoś to będzie”. Powiedz jednej osobie – siostrze, przyjaciółce, koledze, że ci ciężko. Nie dlatego, że potrzebujesz ratunku, tylko dlatego, że człowiek, który nie mówi, że jest mu ciężko, przestaje być widziany także przez siebie samego.

Samotność wśród ludzi nie świadczy o tym, że jesteś niewdzięczna.

Nie świadczy też o tym, że jesteś trudna, nadwrażliwa albo „za dużo oczekujesz”. Świadczy o tym, że jedna z twoich podstawowych potrzeb – bycia znanym i rozumianym – nie jest w tej chwili zaspokojona. To wszystko.

Jeśli po tym tekście pomyślałaś: „Tak, to dokładnie moje życie”, to dobry moment, żeby coś zrobić. Nie musisz dziś zmieniać wszystkiego. Wystarczy zmienić jedno: nazwać to. Na kartce, w myślach… A potem powiedzieć to jednej osobie. Tę samotność, która trwa latami bez nazwy, najtrudniej przerwać właśnie dlatego, że nikt nie wie, że istnieje. Ty już wiesz.