KIEDY PO ODEJŚCIU NIE OD RAZU WRACA SIĘ DO SIEBIE

Czas czytania: 12 min

Jest taki moment, w którym relacja już się skończyła. Może wyprowadziłaś się, może on się wyprowadził, może minęło kilka miesięcy albo lat. Formalnie jesteś wolna. A jednak w środku nadal coś trwa: napięcie, czujność, wstyd, poczucie, że nie umiesz już normalnie rozmawiać, pracować, zaufać, odpocząć. Wokół mogą pojawiać się głosy: „Już to masz za sobą”, „Weź się w garść”, „Dlaczego taka jesteś?”, „Znowu robisz problem”. Tymczasem to, co przeżyłaś, nie kończy się razem z ostatnim dniem tej relacji.

Jeśli byłaś w długotrwałej relacji z osobą przemocową – zwłaszcza taką, która kontrolowała, poniżała, izolowała, wywoływała zamieszanie, groziła, manipulowała albo na przemian była czuła i okrutna – Twoja psychika mogła nauczyć się żyć w trybie przetrwania. To nie jest „słabość charakteru” ani dowód, że „zawsze taka byłaś”. To możliwy skutek traumy złożonej, czyli traumy powtarzalnej, relacyjnej i trudnej do ucieczki. W takiej sytuacji mogą pojawić się trudności w regulowaniu emocji, negatywny obraz siebie i problemy w bliskich relacjach. To trzy obszary, które w klasyfikacji ICD-11 wyróżniają złożone PTSD poza klasycznymi objawami pourazowymi.

To nie była „zwykła” trudna relacja

Przemoc w bliskim związku rzadko ogranicza się do jednego wydarzenia. Częściej jest procesem. Osoba przemocowa może stopniowo odbierać Ci pewność: podważać Twoje wspomnienia, oceniać Twoje reakcje, izolować Cię od ludzi, kontrolować pieniądze, wyśmiewać Cię, grozić, wykorzystywać dzieci albo sprawiać, że po każdym konflikcie to Ty czujesz się winna. Z czasem przestajesz mieć pewność co do własnego postrzegania rzeczywistości. Uczysz się przewidywać nastrój drugiej osoby, tłumić siebie, wybierać słowa, wycofywać, przepraszać, naprawiać coś, czego nie zrobiłaś.

Taki mechanizm bywa nazywany przymusem i kontrolą. Nie musi obejmować wyłącznie fizycznej przemocy. Może przyjmować formę upokorzeń, groźb, szantażu emocjonalnego, kontroli finansowej, izolowania od rodziny i przyjaciół, inwigilowania, dyskredytowania wobec innych. Po rozstaniu przemoc również może trwać – przez procesy sądowe, kontakty przy dzieciach, nękanie, groźby, rozpowszechnianie kłamstw albo kontrolowanie finansów. Badacze opisują to jako przemoc po rozstaniu: wzorzec zastraszania byłego partnera, obejmujący m.in. nadużycie prawa, przemoc ekonomiczną, izolowanie, ośmieszanie i nękanie.

Dlatego nie można rozumieć tego doświadczenia tak, jakby „relacja się skończyła, więc temat jest zamknięty”. Dla ciała i układu nerwowego zamknięcie następuje znacznie później, czyli wtedy, gdy znów poczujesz się bezpiecznie, gdy przestaniesz czekać na kolejny cios, gdy odzyskasz możliwość decydowania o sobie.

Dlaczego po rozstaniu nadal reagujesz, jakbyś była w niebezpieczeństwie

W relacji przemocowej czujność nie jest nadmiarowa. Jest adaptacją. Jeśli przez długi czas musiałaś obserwować ton głosu, minę, krok, wiadomości, zmianę nastroju w domu, to Twoja uwaga nauczyła się skanować otoczenie pod kątem zagrożenia. Po odejściu ten mechanizm nie znika automatycznie. Może reagować na zwykłą krytykę w pracy, na braku odpowiedzi w wiadomości, na podniesiony głos, na konflikt, na czyjąś złość, a nawet na spokój – bo spokój kiedyś bywał zapowiedzią czegoś gorszego.

Możesz mieć napady lęku, trudność z zasypianiem, koszmary, natrętne wspomnienia, uczucie obecności tamtej osoby, drżenie, bóle brzucha albo napięcie w ciele. Możesz też odcinać się od przeżyć: „nic nie czuję”, „to jakby nie ze mną się działo”, „nie pamiętam fragmentów”. To nie oznaka, że przesadzasz. To sposoby, w jakie psychika chroniła Cię przed czymś, z czego nie mogłaś łatwo wyjść.

W złożonym PTSD oprócz wspomnień, unikania i poczucia ciągłego zagrożenia pojawiają się także zaburzenia tzw. samoregulacji: trudność w panowaniu nad emocjami, negatywny obraz siebie oraz problemy w relacjach. U osób po przemocy ze strony partnera objawy te bywają wyraźne właśnie dlatego, że źródłem krzywdy była osoba, od której zależało bezpieczeństwo, bliskość i codzienne życie.

„Nie jestem już sobą” – co dzieje się z poczuciem tożsamości

Wielu osób po takiej relacji mówi: „Nie wiem, kim jestem”. To zdanie wydaje się bardzo zrozumiałe. W relacji kontrolującej Twoje potrzeby, opinie, wybory i granice były stopniowo wypierane. Mogłaś przestać wiedzieć, co lubisz, czego chcesz, co jest dla Ciebie dobre. Mogłaś nauczyć się, że Twoje zdanie jest problemem, że Twoje uczucia są „przesadne”, że Twoja pamięć jest niewiarygodna, że każda próba obrony siebie jest atakiem.

Po rozstaniu może pojawić się silny wstyd. Nie dlatego, że coś zrobiłaś źle, ale dlatego, że przez lata słyszałaś, że jesteś winna. Wstyd potrafi mówić językiem bardzo przekonującym: „Powinnam była wcześniej wyjść”, „Dlaczego na to pozwoliłam?”, „Co ze mną nie tak, że to wybrałam?”. Tymczasem osoby pozostające w przemocowych relacjach często nie mają równych warunków: są izolowane, zależne finansowo, zastraszone, pozbawione wsparcia albo przekonane, że nikt im nie uwierzy. Badania opisują, jak długotrwała przemoc osłabia poczucie sprawczości i utrudnia szukanie pomocy, między innymi przez wstyd i przekonanie o własnej winie.

„Wracanie do siebie” nie polega więc na powrocie do wersji Ciebie sprzed relacji. Ta osoba nie miała jeszcze tej wiedzy, tego doświadczenia, tych blizn. Chodzi raczej o coś innego: o odzyskanie dostępu do siebie. Do swoich granic, potrzeb, preferencji, siły, zmysłu humoru, relaksu, relacji, marzeń. To proces, w którym uczysz się ponownie rozpoznawać: „To czuję”, „To chcę”, „To mi nie służy”, „Nie zgadzam się”, „Mam prawo odejść”, „Nie muszę udowadniać, że jestem dobra”.

Dlaczego inni mogą nazwać Cię „trudną”

To jeden z najbardziej bolesnych aspektów powrotu do życia po przemocy. Możesz usłyszeć, że jesteś nieufna, zamknięta, nadwrażliwa, konfliktowa, „zawsze robisz sceny”, „nie potrafisz przejść do porządku dziennego”. Czasem te słowa padają z ust ludzi, którzy nie znają Twojej historii. Czasem – co boli jeszcze bardziej – z ust osób, które powinny być wsparciem.

Tymczasem to, co może wyglądać jak „trudny charakter”, często jest próbą ochrony. Nieufność może być sposobem, w jaki psychika mówi: „Już raz zaufałam i zostałam skrzywdzona”. Wybuch złości może być reakcją na poczucie bezradności, na przekroczenie granicy albo na sytuację, która przypomina Ci dawną bezsilność. Wycofanie może być potrzebą regulacji, a nie odrzuceniem drugiej osoby. Trudność w bliskości może wynikać z doświadczenia, że bliskość oznaczała kontrolę, zależność albo ból.

Złożona trauma często obejmuje utrudnione tworzenie i utrzymywanie relacji: dystans, wycofanie, lęk przed zranieniem, trudność z pozostawaniem w emocjonalnej bliskości, a także silną nieufność. W badaniach nad osobami po długotrwałej przemocy partnerskiej opisywano, że zaufanie zostaje naruszone, obraz własnej osoby staje się negatywny, a do relacji podchodzi się ostrożnie.

Nie znaczy to, że każda Twoja reakcja jest zawsze trafna albo że nie masz wpływu na to, jak funkcjonujesz dziś. Ale znaczy to, że nie jesteś „problematyczną osobą”. Jesteś osobą, która nauczyła się przetrwać w warunkach, w których przetrwanie wymagało szczególnych strategii. Niektóre z nich dziś już Ci nie służą. Można je rozpoznać, zrozumieć i stopniowo zmieniać – bez obwiniania siebie za to, że kiedyś były konieczne.

Relacje po przemocy: między tęsknotą a lękiem

Po takiej relacji możesz jednocześnie bardzo pragnąć bliskości i bać się jej. To nie sprzeczność. Bliskość była dla Ciebie miejscem zranienia, ale też miejscem, w którym – przynajmniej na początku – szukałaś miłości, akceptacji i oparcia. Dlatego teraz każda nowa relacja może budzić pytania: „Czy znów mnie skrzywdzi?”, „Czy jestem zbyt wymagająca?”, „Czy jak powiem, co czuję, to mnie zostawi?”, „Czy to, że się zdenerwowałam, oznacza, że jestem taka jak ona/on?”.

Możesz testować ludzi, zanim im zaufasz. Możesz szybko się zamykać. Możesz tolerować zachowania, które Ci szkodzą, bo dawne granice zostały rozmyte. Możesz też reagować gwałtownie na drobne sygnały, bo Twoja psychika nie rozróżnia jeszcze precyzyjnie: „to realne zagrożenie” i „to zwykły nieporozumienie”. To nie jest manipulacja ani „drama”. To najczęściej efekt nauczonej czujności.

Z czasem, gdy większość ludzi nie przechodzi surowego testu wiarygodności, jakiego dokonuje osoba po traumie, zaczyna ona wycofywać się z relacji. Izolacja osoby po traumie utrzymuje się więc nawet wtedy, gdy jest już wolna. – Judith Lewis Herman

Warto też wiedzieć, że izolacja jest częstą taktyką osób stosujących przemoc domową. Może osłabiać relacje z rodziną i przyjaciółmi jeszcze przed rozstaniem, a po nim utrudniać odbudowę sieci wsparcia. Dlatego jeśli masz dziś niewielu ludzi wokół siebie, nie oznacza to, że „nikt Cię nie chce”. Może oznaczać, że przez lata kontakt z innymi był ograniczany, komplikowany albo niebezpieczny.

Odbudowa relacji zwykle zaczyna się od bezpiecznych, przewidywalnych kontaktów. Nie musi to być od razu głęboka przyjaźń ani nowy związek. Może to być jedna osoba, przy której możesz powiedzieć: „Nie chcę teraz o tym mówić”, „Potrzebuję przerwy”, „To mnie boli”. Każde takie doświadczenie uczy układ nerwowy czegoś ważnego: że bliskość nie zawsze oznacza utratę siebie.

Praca: gdy trudno się skupić, prosić i wytrzymać konflikt

Praca bywa obszarem, w którym skutki traumy ujawniają się bardzo wyraźnie. Możesz mieć trudność z koncentracją, pamięcią, podejmowaniem decyzji, wystąpieniami publicznymi, oceną przełożonego, terminami, rozmowami kwalifikacyjnymi. Możesz reagować paniką na wiadomość „potrzebuję z Tobą porozmawiać”. Możesz unikać awansu, bo awans oznacza widoczność, odpowiedzialność i większe ryzyko krytyki. Możesz pracować za dużo, żeby udowodnić swoją wartość, albo nie umieć wziąć wolnego, bo odpoczynek kiedyś był niebezpieczny.

Osoby po traumie chronicznie czują się niebezpiecznie we własnym ciele: przeszłość żyje w postaci drążącego wewnętrznego dyskomfortu. Ich ciała są nieustannie zalewane trzewnymi sygnałami ostrzegawczymi, a próbując kontrolować te procesy, często stają się ekspertkami w ignorowaniu intuicji i znieczulaniu świadomości tego, co dzieje się w środku. – Bessel van der Kolk

To nie wynika z lenistwa ani braku ambicji. Objawy pourazowe – w tym lęk, unikanie, natrętne wspomnienia i poczucie zagrożenia – mogą utrudniać szukanie pracy oraz wykonywanie zadań zawodowych. Problemy ze zdrowiem psychicznym po przemocy partnerskiej wiążą się też z mniejszą możliwością pracy zgodnie z własnymi potrzebami oraz z niższymi dochodami.

Dodatkowo po rozstaniu często pojawiają się bardzo realne obciążenia: sprawy sądowe, koszty prawne, brak mieszkania, zadłużenie, trudności z opieką nad dziećmi, nękanie przez byłego partnera. To wszystko wpływa na możliwość podjęcia i utrzymania pracy. Przegląd badań wskazuje, że bariery w powrocie do aktywności zawodowej obejmują m.in. ciągły stres traumatyczny, depresję i lęk, ograniczone wsparcie społeczne, dyskryminację, trwającą kontrolę, problemy z mieszkaniem, transportem i opieką nad dziećmi.

Jeśli teraz masz wrażenie, że „nie dajesz rady”, warto zadać sobie inne pytanie: nie „dlaczego jestem taka słaba?”, lecz „przy jakim obciążeniu próbuję funkcjonować?”. Osoba, która niesie traumę, lęk, wstyd, problemy finansowe, samotność i często nadal zagrożenie, nie porównuje się uczciwie z osobą, która ma stabilne zaplecze. Twoje tempo może być wolniejsze. To nie unieważnia Twojej drogi.

Dlaczego „po prostu idź dalej” nie działa

Ludzie, którzy nigdy nie doświadczyli przemocy relacyjnej, często nie rozumieją, że jej skutki nie znikają w dniu rozstania. Mogą widzieć tylko to, co widać z zewnątrz: że nie odpisujesz, że unikasz spotkań, że płaczesz, że reagujesz ostro, że zmieniasz pracę, że nie potrafisz „ruszyć dalej”. Nie widzą tego, co dzieje się w środku: lęku, wstydu, wspomnień, koszmarów, wyczerpania, poczucia zagrożenia, trudności z zaufaniem.

Stygmatyzacja dodaje kolejną warstwę cierpienia. Osoba, która doświadczyła przemocy, może być postrzegana przez pryzmat etykiet: „rozwiedziona”, „z problemami”, „trudna”, „nieprzewidywalna”, „nie nadaje się do pracy w zespole”. Takie etykiety mogą prowadzić do wykluczenia i dyskryminacji, a także pogłębiać izolację. W badaniach nad kobietami po przemocy partnerskiej opisywano, jak społeczne etykietowanie – na przykład związane z rozwodem – utrudniało odbudowę poczucia własnej wartości i powrót do życia społecznego.

Dlatego tak ważne jest, abyś nie musiała tłumaczyć się przed każdym. Nie każdy zasługuje na dostęp do Twojej historii. Możesz powiedzieć krótko: „Przechodzę przez trudny okres”, „Nie mogę teraz o tym rozmawiać”, „Potrzebuję czasu”. Twoje granice nie są dowodem, że jesteś zimna albo aspołeczna. Są dowodem, że uczysz się chronić to, co przez długi czas było narażone.

Co pomaga wracać do siebie

Nie istnieje jedna droga wyjścia z traumy relacyjnej. Nie ma też terminu, po którym „powinnaś być już gotowa”. Ale są rzeczy, które realnie wspierają proces.

Pierwsza to bezpieczeństwo. Zanim psychika będzie mogła się regenerować, potrzebuje wiedzieć, że zagrożenie się skończyło albo przynajmniej że masz sposób, by je ograniczyć. Jeśli nadal jesteś nękana, zastraszana, kontrolowana finansowo albo zagrożona, wsparcie powinno obejmować nie tylko psychoterapię, ale też kwestie prawne, mieszkaniowe, finansowe i bezpieczeństwo dzieci. Przemoc po rozstaniu może obejmować nękanie, groźby, nadużycie procedur prawnych i przemoc ekonomiczną, dlatego nie zawsze wystarczy „odcięcie kontaktu”.

Druga to kontakt z ciałem i emocjami. Trauma często uczy odcinania się od siebie. Pomocne bywają drobne, powtarzalne doświadczenia bezpieczeństwa: regularny sen, jedzenie, ruch, oddech, spacery, ciepło, kontakt z naturą, muzyka, pisanie, terapia. Nie dlatego, że „sport leczy wszystko”, ale dlatego, że ciało potrzebuje dowodów, że nie musi już cały czas być w gotowości.

Trzecia to stopniowe odbudowywanie relacji. Nie musisz od razu ufać wszystkim. Wybieraj osoby, przy których czujesz się bezpiecznie, które nie bagatelizują Twoich doświadczeń i nie wymagają od Ciebie natychmiastowej „normalności”. Wsparcie społeczne jest jednym z istotnych czynników wspierających powrót do zdrowia po przemocy domowej.

Czwarta to psychoterapia, najlepiej taka, która rozumie traumę i przemoc w relacjach. Nie chodzi o to, by ktoś mówił Ci, co masz myśleć albo nakazywał Ci „puścić”. Chodzi o przestrzeń, w której możesz uporządkować doświadczenie, nazwać przemoc po imieniu, zrozumieć swoje reakcje i uczyć się nowych sposobów regulowania emocji oraz budowania relacji. W leczeniu złożonego PTSD wykorzystuje się między innymi terapie skoncentrowane na traumie oraz pracy nad relacjami i regulacją afektu.

Piąta to cierpliwość wobec siebie. To może być najtrudniejsze. Bo po latach słyszenia, że jesteś problemem, łatwo wziąć na siebie rolę swojego własnego oskarżyciela. Tymczasem uzdrawianie nie wygląda jak linia prosta. Bywają dni, w których czujesz się silna, i takie, w których wracają lęk, złość albo tęsknota za tym, co kiedyś miało być miłością. To nie znaczy, że cofnęłaś się. To znaczy, że przetwarzasz coś, co było zbyt duże, by przetworzyć je w jednym momencie.

Tu i teraz czuję, jak moje stopy dotykają ziemi – widzę, gdzie jestem- to tylko chwila – zaraz przeminie. Przeszłości nie trzeba zaprzeczać ani jej unikać. Ona po prostu jest. – Janina Fisher

Nie jesteś „trudną”. Jesteś osobą, która przetrwała

Jeśli ktoś nazywa Cię konfliktową, nieufną albo zamkniętą, warto pamiętać: te określenia opisują często skutek, nie przyczynę. Nie urodziłaś się jako osoba, która boi się bliskości, nie ufa ludziom i nie potrafi odpocząć. Nauczyłaś się tego w relacji, w której bezpieczeństwo było niepewne, a miłość mieszała się z krzywdą.

Powrót do zdrowia może dokonać się jedynie w kontekście relacji; nie może nastąpić w izolacji. W odnowionym kontakcie z innymi ludźmi osoba po traumie odtwarza funkcje psychiczne uszkodzone lub zdeformowane przez doświadczenie traumatyczne. Należą do nich podstawowe zdolności: zaufanie, autonomia, inicjatywa, kompetencja, tożsamość i bliskość. – Judith Lewis Herman

Możesz potrzebować więcej czasu, niż oczekują inni. Możesz potrzebować przestrzeni, jasnych granic, spokojnych ludzi i profesjonalnego wsparcia. Możesz potrzebować nauczyć się od nowa, że nie każda krytyka oznacza zagrożenie, nie każda bliskość oznacza kontrolę, a nie każda trudna emocja oznacza, że coś jest z Tobą nie tak.

Nie musisz wracać do dawnej wersji siebie. Możesz stać się kimś, kto zna swoje granice, rozpoznaje sygnały niebezpieczeństwa, potrafi prosić o pomoc i nie musi już udowadniać, że zasługuje na szacunek. To nie jest powrót do przeszłości. To budowanie życia, w którym Ty jesteś u siebie bezpieczna.